Onderzoek naar schaarste Puntstempels

 

Aanleiding:

 

Ten aanzien van de puntstempels zijn er twee publicaties op basis waarvan de verzamelaar een indruk kan krijgen van de waarderingen van de zegels en de schaarste verhoudingen. Deze publicaties zijn:

 

  1. De Puntstempels van Nederlands-IndiŽ, door P.R. Bulterman. Deze publicatie is verschenen in het nummer 153 van het tijdschrift De Postzak uit september 1987.
  2. Nederlands-IndiŽ Puntstempels 1874-1893; met waardebepaling voor afstempelingen op losse postzegels en op poststuk, door P. Storm van Leeuwen. Deze publicatie is onderdeel van De Specialiteiten Catalogus 2006-2011 van de NVPH uit 2005.

 

Omdat een groep van vijf gevorderde verzamelaars van de puntstempels van Nederlands IndiŽ een toets wilden doen van de inhoud van hun collecties aan bovenstaande publicaties, is een onderzoek opgezet. Dit onderzoek is gedaan van december 2006 tot en met februari 2007.

 

Vraagstelling:

 

Er moesten drie vragen worden beantwoord.

 

  1. Hoe eenvoudig/moeilijk is het om een grote verzameling unieke puntstempels bij elkaar te krijgen?
  2. Wat is de verhouding van de zegels van de verzamelaars t.o.v. de referentiezegel nvph 9; m.a.w. hoeveel nvph 9 t.o.v. bijvoorbeeld een port 1?
    1. De verhoudingen worden weergegeven met een decimaal achter de komma.
  3. Wat is het gemiddelde aantal zegels dat gevonden is bij de verzamelaars per kantoor om de schaarste van het kantoor te kunnen beoordelen?
    1. Uiteraard moet rekening worden gehouden met de jaren dat een kantoor binnen de puntstempel periode is geopend

 

Uitgangspunten:

 

  • De eerste, tweede en Wilhelmina emissie tellen niet mee in het onderzoek, net als de portzegels 16a en 18a;
  • De zegels 3 en 4 worden samengeteld;
  • De zegels 5 en 6 worden samengeteld;
  • Er zijn dus in totaal 31 verschillende zegels en porten in het overzicht die afzonderlijk worden gewaardeerd;
  • Alleen kantoren met een duidelijk type afwijking worden afzonderlijk geteld:
    • Vpkt Atjeh type 1 naast de type 2 van Atjeh en Kottaradja
    • Exp. Kant. Mailstomer/Karanganjer naast Demak
    • 100 type 1 Langkat naast type 2 Bangil
    • 116 type 1 Boeleleng naast type 2 Gombong
    • 117 type 1 Banckalan naast type 2 Bindjei
  • De kantoren 60, 61, 66 type 2, 67, 68, 69 type 1, 81, 84, 107, 113 zijn alleen te onderscheiden op poststuk op basis van dagtekeningstempel
  • Er zijn dus in totaal 125 verschillende kantoren die geteld worden;
  • In theorie zijn er dus 31 verschillende zegels X 125 verschillende kantoren = 3875 combinaties mogelijk. Daarnaast:
    • Bij veldpostkantoor Atjeh 66 met Type 1 (liep tot in 1881) kunnen vrijwel zeker niet voorkomen:
      - nvph 10,14,17,18,19,20,21,22
      - port 5,6,7,8,9,10,11,12,13
    • Bij de postagenten Singapore 89 en Penang 90 kunnen vrijwel zeker niet voorkomen:
      - port 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13
    • Bij Langkat 100 type 1 kunnen vrijwel zeker niet voorkomen:
      - nvph 10,14,17,18,19,20,21,22
      - port 5,6,7,8,9,10,11,12,13;
  • Door de onmogelijke combinaties (60 in totaal) uit te sluiten komen we dus op 3815 mogelijke combinaties uit;
  • De nvph 9 10 cent KW III is de referentie met waarde 1,0;
  • Als een andere zegel waarde 3,4 heeft, dan komt een nvph 9 ongeveer 3,4 x vaker voor dan deze zegel;
  • Bij kantoren die voor de einddatum van gebruik (medio april 1893) al zijn gesloten (bijvoorbeeld de veldpostkantoren en Langkat), komen dus afstempelingen op zegels die na de sluitingsdatum zijn uitgegeven niet voor;
  • Bij kantoren die later dan de begindatum van gebruik
    (1-4-1874) zijn geopend, zal het moeilijk (niet onmogelijk) zijn afstempelingen te vinden op de zegels voor de openingsdatum van het kantoor (bijvoorbeeld Lasem en Toeren).

 

Collecties die zijn gebruikt voor het onderzoek:

 

Bij het onderzoek is gebruik gemaakt van een 5-tal collecties die tussen de 750 en 1650 combinaties aan zegels met puntstempels tellen (dubbelen dus uitgesloten!). In totaal 5947 zegels. De vijf verzamelaars zijn al jaren (gemiddeld meer dan 15 jaar) actief en bezoeken veel veilingen, beurzen en het internet.

 

Bevindingen na analyse onderzoeksresultaten:

 

  • Het onderscheid tussen 69 type 1 Karanganjer en 69 type 2 Demak is lastig te maken;
  • De porten 1,2,3,4 zijn zeer zeldzaam (hooguit oude voorraad) vanaf kantoor Garoet 102, aangezien deze kantoren omstreeks of na de uitgifte van de nieuwe portzegels openden;
  • De nvph 1,2,3,4,5,6,7,8 zijn zeer zeldzaam (hooguit oude voorraad) vanaf kantoor 109 Wlingi, aangezien deze kantoren laat openden en o.a. de nieuwe cijferzegels werden verstrekt;
  • De porten (behalve 9) worden schaars vanaf kantoor 41 Tjiandjoer;
  • Er zijn geen porten aangetroffen van 44 Tjiamis, 80 Indrapoera en uiteraard 74 Kottaboemi, 112 Goenoengtoea en 114 Rantauprapat.

 

Ten aanzien van de waarderingen in Bulterman en Storm van Leeuwen op basis van de onderzochte collecties:

 

        114 en 74 zijn misschien te laag gewaardeerd

        112 komt minder vaak voor

        79 komt minder vaak voor

        100-1 komt vaker voor (kan slechts op weinig zegels voor komen)

        69-1 Veldpostkantoor Atjeh komt minder vaak voor (kan slechts op weinig zegels voor komen)

        44 komt minder vaak voor

        75 komt vaker voor

        en verder veel kleinere afwijkingen t.o.v. Bulterman en Storm van Leeuwen

 

Conclusie:

 

Het is moeilijk voor een gevorderde en zeker voor een beginnende verzamelaar om een uitgebreide collectie van puntstempels op combinaties van zegels per kantoor bij elkaar te brengen. Dit vereist jaren zoekwerk op beurzen, veilingen, internet en daarnaast een forse financiŽle investering. Zegels worden vaak niet per stuk aangeboden, maar in (deel)verzamelingen, waardoor natuurlijk ook veel redundantie optreedt.

 

Uiteraard heeft het beoordelen van ďslechtsĒ vijf grote verzamelingen beperkingen. Door alleen de combinaties van zegels per kantoor te beoordelen, worden alle dubbelen in de collecties buiten beschouwing gelaten, dit kan een enigszins vertekend beeld geven. Daarnaast hebben niet alle schaarse zegels een certificaat van echtheid, waardoor hier ook nog twijfels kunnen rijzen. De verzamelaars zijn echter wel ervaren genoeg om een redelijke beoordeling van echtheid te kunnen uitvoeren.

 

Een verzameling met alle combinaties zal onmogelijk zijn om bij elkaar te brengen. De vijf verzamelaars hebben samen 1930 combinaties gevonden (dubbelen dus uitgesloten!). Dat is ongeveer 50% van de theoretisch mogelijke combinaties.

 

Gevonden verhoudingen tussen de zegels:

 

NVPH

Total

Factor

 

 

 

3 en 4

125

4,8

5 en 6

93

6,5

7

128

4,7

8

353

1,7

9

600

1,0

10

233

2,6

11

454

1,3

12

415

1,4

13

466

1,3

14

258

2,3

15

366

1,6

16

105

5,7

 

 

 

17

44

13,6

18

169

3,6

19

239

2,5

20

80

7,5

21

258

2,3

22

277

2,2

 

 

 

Port

 

 

p1

8

75,0

p2

31

19,4

p3

43

14,0

p4

179

3,4

 

 

 

p5

82

7,3

p6

137

4,4

p7

122

4,9

p8

61

9,8

p9

469

1,3

p10

29

20,7

p11

50

12,0

p12

39

15,4

p13

34

17,6

 

 

 

Totaal

5947

 

 

N.B. NVPH nr. 9: 10 cent KW III is de referentie zegel; de meest voorkomende zegel met een puntstempel.

 

De zegels zijn afkomstig uit vijf grote collecties, waarin zij uniek zijn geteld. Vervolgens zijn de resultaten bij elkaar opgeteld en een gemiddelde getrokken. Een factor 3,6 bij de nvph 18 betekent dat een nvph 9 dus 3,6 x zo vaak voorkomt. Je zou kunnen zeggen dat een nvph 18 met puntstempel gemiddeld 3,6 x zo schaars is als een nvph 9 van hetzelfde kantoor.


 

Gevonden verhoudingen tussen de kantoren:

 

Eiland

Nr.

Postkantoor

Totaal

Gemiddeld

Sumatra

114

Rantauprapat

2

0,4

Sumatra

74

Kottaboemi

3

0,6

Sumatra

112

Goenoengtoea

5

1,0

Sumatra

100,1

Langkat

8

1,6

Sumatra

111

Kalianda

8

1,6

Sumatra

79

Mokko Mokko

11

2,2

Sumatra

66,1

Veldpost Atjeh no 1

13

2,6

Sumatra

78

Seblat

13

2,6

Sumatra

80

Indrapoera

14

2,8

Sumatra

83

Singkel

17

3,4

Sumatra

101

Baros

18

3,6

Java

103

Krawang

18

3,6

Java

44

Tjiamis

20

4,0

Sumatra

75

Moearadoewa

20

4,0

Madoera

117,1

Banckalan

20

4,0

Java

69,2

Demak

21

4,2

Java

50

Patjitan

22

4,4

Java

107

Keboemen

22

4,4

Java

119

Lasem

22

4,4

Java

69

Karanganjar

23

4,6

Java

97

Ponorogo

23

4,6

Java

92

Bandjarnegara

24

4,8

Java

104

Soebang

27

5,4

Java

116,2

Gombong

27

5,4

Java

73

Boijolalie

29

5,8

Sumatra

76

Tebingtinggi

29

5,8

Java

86

Japara

29

5,8

Soenda Eil.

116,1

Boeleleng

29

5,8

Madoera

30

Pamakassan

30

6,0

Java

38

Anjer

31

6,2

Java

120

Toeren

31

6,2

Java

98

Temanggoeng

32

6,4

Sumatra

106

Edi

32

6,4

Madoera

54

Sumanap

33

6,6

Java

110

Djombang

33

6,6

Postagent

89

NIExpKant.Singapore

34

6,8

Sumatra

81

Rau

35

7,0

Java

39

Poerwakarta

36

7,2

Java

96

Karanganjer

36

7,2

Java

25

Grissee

37

7,4

Celebes

88

Gorontalo

37

7,4

Sumatra

56

Sibogha

38

7,6

Sumatra

58

Telokbetong

38

7,6

Java

61

Poerwadadi

38

7,6

Java

87

Toeloengagoeng

38

7,6

Java

109

Wlingi

38

7,6

Java

19

Toeban

39

7,8

Billiton

60

Tandjongpandan

39

7,8

Java

67

Oenarang

39

7,8

Sumatra

77

Lahat

39

7,8

Java

43

Indramaijoe

40

8,0

Java

46

Koedoes

40

8,0

Postagent

90

NIExpKant.Penang

40

8,0

Java

100,2

Bangkil

40

8,0

Java

47

Bodjonegoro

41

8,2

Soenda Eil.

65

Timor

42

8,4

Sumatra

113

Tebingtinggideli

42

8,4

Java

41

Tjiandjoer

43

8,6

Java

42

Sumedang

43

8,6

Java

53

Sitoebondo

43

8,6

Java

95

Kraksaan

43

8,6

Java

27

Bezoekie

44

8,8

Sumatra

34

Riouw

44

8,8

Java

94

Djoewana

44

8,8

Java

21

Tjilatjap

45

9,0

Java

99

Wonosobo

45

9,0

Java

17

Pattie

46

9,2

Java

37

Serang

46

9,2

Java

49

Ngawie

46

9,2

Java

85

Sidhoaradjo

47

9,4

Sumatra

118

Tandjongpoera

47

9,4

Sumatra

59

Bengkalis

48

9,6

Java

71

Loemadjang

48

9,6

Java

45

Kendal

49

9,8

Sumatra

57

Benkoelen

51

10,2

Sumatra

105

Olehleh

51

10,2

Java

51

Modjokerto

52

10,4

Java

102

Garoet

52

10,4

Molukken

33

Amboina

53

10,6

Java

72

Bondowosso

53

10,6

Java

18

Rembang

54

10,8

Banka

35

Muntok

54

10,8

Java

24

Madioen

55

11,0

Java

48

Klatten

55

11,0

Java

20

Banjoemas

56

11,2

Java

22

Poerworedjo

56

11,2

Sumatra

55

Fort de Kock

56

11,2

Java

93

Djember

57

11,4

Java

28

Banjoewangie

58

11,6

Molukken

63

Ternate

58

11,6

Java

91

Soekaboemi

58

11,6

Java

52

Malang

59

11,8

Sumatra

82

Padangsidempoean

59

11,8

Molukken

64

Banda

60

12,0

Sumatra

115

Tandjongbalei

61

12,2

Java

29

Kedirie

62

12,4

Borneo

36

Pontianak

62

12,4

Java

70

Blitar

62

12,4

Sumatra

117,2

Bindjei

63

12,6

Java

26

Probolingo

64

12,8

Sumatra

68

Padangpandjang

65

13,0

Sumatra

32

Palembang

66

13,2

Java

14

Pekalongan

67

13,4

Java

15

Salatiga

67

13,4

Celebes

62

Menado

68

13,6

Borneo

31

Bandjermasin

69

13,8

Java

12

Bandong

70

14,0

Java

13

Tagal

70

14,0

Java

40

Meester Cornelis

70

14,0

Java

16

Ambarawa

71

14,2

Java

10

Djokjakarta

72

14,4

Java

6

Cheribon

77

15,4

Java

11

Passoeroean

78

15,6

Sumatra

66,2

Veldpost Atjeh

78

15,6

Java

23

Magelang

79

15,8

Celebes

9

Makassar

84

16,8

Java

7

Soerakarta

85

17,0

Java

8

Buitenzorg

88

17,6

Sumatra

84

Deli

95

19,0

Sumatra

108

Medan

96

19,2

Sumatra

5

Padang

108

21,6

Java

2

Samarang

110

22,0

Java

1

Weltevreden

121

24,2

Java

4

Batavia

125

25,0

Java

3

Soerabaija

131

26,2

 

 

Totaal zegels

5947

 

 

 

 

 

 

Billiton

60

Billiton

*

 

Borneo

61

Singkawang

*

 

Sumatra

66,2

Kotaradja

*

 

Sumatra

66,2

Atjeh

*

 

Sumatra

67

Veldpost Atjeh no 2

*

 

Sumatra

68

Veldpost Atjeh no 3

*

 

Postagent

69,1

Exp.kant. Bat. Mi. Str.

*

 

Sumatra

81

Loeboesikaping

*

 

Sumatra

84

Laboean

*

 

Sumatra

84

Laboean Deli

*

 

Sumatra

107

Teloksemawe

*

 

Sumatra

113

Bandarklipa

*

 

 

De zegels zijn afkomstig uit vijf grote collecties, waarin zij uniek zijn geteld. Vervolgens zijn de resultaten bij elkaar opgeteld en een gemiddelde getrokken. Hoe lager het gemiddelde, hoe schaarser het kantoor. Soerabaija komt dus het vaakst voor, Rantauprapat het minst.

 

* kantoren kunnen alleen op poststuk worden geÔdentificeerd